|
|
Terapia poznawczo-behawioralna
ciągle mało znana w Polsce
Terapia
poznawczo-behawioralna, jeden z rodzajów psychoterapii, jest obecnie w wielu
krajach świata standardem leczenia różnych zaburzeń psychicznych.
W Polsce ta
forma terapii jest jednak ciągle nowa, a dobrze wykwalifikowanych w tej
dziedzinie specjalistów jest niewielu.
Terapia dziecka z autyzmem opiera się na trzech
podstawowych zasadach:
1. Przygotowanie rodziców do pracy z
dzieckiem poprzez wyjaśnienie im zachowań dziecka.
2. Rozszerzeniu form kontaktu z dzieckiem, przede wszystkim kontaktu
fizycznego.
3. Stymulacji dziecka do kontaktów społecznych.
Obecnie nastąpiła stopniowa integracja różnych teorii terapeutycznych, które
pozwalają wypracować podejście najlepiej służące dzieciom, członkom ich
rodzin oraz innym środowiskom, takim jak szkoła, ośrodki pomocy i inne.
W terapii dzieci autystycznych stosuje się metody
behawioralne,
wsparte teorią poznania społecznego i terapią rodzin.
Główną podstawą terapii behawioralnej
stanowią ogólne prawa uczenia się.
Dzieci
autystyczne mają zdolności uczenia się – tak jak inni ludzie – o
ile znajdują się w specjalnie przystosowanym dla siebie środowisku.
Środowisko to składa się z miejsc, w których dzieci przebywają, na co dzień,
a różni się od normalnego tylko na, tyle, aby stało się dla niego bardziej
funkcjonalne. W środowisku takim zapotrzebowanie na wykonanie jakiegoś
zachowania przez dziecko powinno być wyraźne i zrozumiałe dla dziecka.
To, że dzieci autystyczne ponoszą porażki w normalnym środowisku, a odnoszą
sukcesy w środowisku specjalnie dla ich zorganizowanym, wskazuje na to, że
ich problemy mogą być widziane bardziej jako niedopasowanie pomiędzy ich
systemem nerwowym a normalnym środowiskiem, niż jako choroba.
W terapii behawioralnej można wyróżnić trzy podstawowe cele:
1. Rozwijanie zachowań deficytowych,
2. Redukowanie zachowań niepożądanych,
3. Generalizowanie i utrzymywanie efektów terapii.
Zachowaniami
deficytowymi
nazywamy te zachowania, które uważa się za normalne i pożądane u dziecka w
pewnym wieku i w pewnych okolicznościach, a które u dziecka autystycznego
występują zbyt rzadko lub nie występują w ogóle (np. prawidłowa mowa,
okazywanie uczuć, zabawa, itp.).
Zadaniem terapeuty behawioralnego jest kształtowanie u dziecka autystycznego
jak największej liczby zachowań adaptacyjnych, które rozwiną jego niezależność i umożliwia mu efektywne
funkcjonowanie w środowisku. Niepożądane zachowania dziecka powinny być
zwalczane, ponieważ sprawiają kłopoty otoczeniu oraz nie sprzyjają nauce.
W zwalczaniu
niepożądanych zachowań stosujemy dwie podstawowe metody: Odbieranie dziecku czegoś, co
lubi lub obdarzanie go czymś nieprzyjemnym. Zarówno
jedno jak i drugie postępowanie powinno stanowić bezpośrednie następstwo
złego zachowania się.
W edukacji dziecka autystycznego należy trzymać się podstawowych reguł
behawioralnych.
1. Jeżeli chcemy, żeby zachowania występowały częściej, powinniśmy je systematycznie wzmacniać.
Wzmocnienie jest czymś, co
następuje bezpośrednio po pewnym elemencie zachowania i zwiększa
prawdopodobieństwo jego ponownego wystąpienia.
Są
dwa rodzaje wzmocnień: pozytywne i negatywne. Wzmocnienie pozytywne polega na tym, że po danym
zachowaniu następuje rzecz przyjemna, w przypadku zaś wzmocnienia negatywnego usuwamy rzecz nieprzyjemną.
W pracy z dzieckiem stosujemy prawie zawsze wzmocnienia pozytywne. Można
wyróżnić cztery rodzaje wzmocnień: pierwotne np.: jedzenie i picie; wtórne
np.: pieniądze, żetony; socjalne np.: pochwały, uściski, pocałunki; Stymulujące np.: zabawki. Wzmocnienie
powinno być stosowane, gdy dziecko zachowa się dobrze, bezpośrednio po tym, gdy
się tak zachowa oraz w sposób wyraźny.
2. Zachowanie niepożądane nie
powinno być wzmacniane.
3. Pojawienie się trudnego zachowania nie jest niebezpieczne, jeśli tylko nie
jest wzmacniane.
Terapia behawioralna przebiega wg
poszczególnych etapów:
· Wczesne
rozumienie mowy
– przygotowanie do nauczania,
· Trening
imitacji –
naśladowanie,
· Dopasowywanie
i sortowanie,
· Imitacja werbalna,
· Rozwój rozumienia mowy i mowy
czynnej;
nazywanie obiektów i czynności,
· Pojęcia
abstrakcyjne,
· Budowanie
zdań i nauka odpowiadania na pytania,
· Umiejętności
szkolne,
· Rozwój
społeczny i nauka wspólnej zabawy,
· Czynności samoobsługowe.
Wybierając zachowania docelowe terapeuta powinien kierować się poszczególnymi
zasadami:
· Ucz umiejętności, z których
twój uczeń będzie mógł korzystać codziennie do końca życia,
· Ucz umiejętności, z których twój uczeń może skorzystać natychmiast,
· Zacznij od nauki umiejętności podstawowych,
· Ucz umiejętności komunikowania się,
· Ucz zachowań funkcjonalnych,
· Wybieraj takie zachowania, z którymi masz szansę sobie poradzić,
· Zachowania niepożądane muszą zostać skorygowane.
Metoda terapii behawioralnej jest tylko jedna z metod stosowanych w pracy z
dziećmi autystycznymi. Jej stosowanie, lub nie jest zależne od indywidualnych
predyspozycji dziecka. Każde dziecko indywidualnie reaguje, dlatego tak różne
są również rezultaty jej stosowania.
|
|
|
|
WYKORZYSTANIE
TERAPII BEHAWIORALNEJ W PRACY Z DZIECKIEM AUTYSTYCZNYM
Autor: Urszula
Międzybrodzka
W niniejszej pracy Chcę zająć się jedną z rodzajów terapii wykorzystywanych w
pracy z dziećmi autystycznymi, mianowicie terapią behawioralną. Pragnę podjąć
te temat, gdyż terapia ta jest mi znana zarówno od strony teoretycznej, jak i
praktycznej. Od dwóch miesięcy przy wykorzystaniu tej metody pracuję z 6
– letnią dziewczynką. […]
Pragnę pokrótce przedstawić stosowanie metody
behawioralnej w praktyce poprzez przedstawienie Patrycji oraz naszych
wspólnych zajęć.
Patrycja jest sześcioletnim dzieckiem autystycznym. Pochodzi z rodziny dobrze
sytuowanej. Oboje rodzice mają wykształcenie wyższe. Patrycja ma młodszego
brata.
Rodzice bardzo dbają o Patrycje. Przykładają wiele starań, aby pomóc swojej
córce. Dziewczynka uczęszcza do Przedszkola Integracyjnego, raz w tygodniu
uczestniczy w zajęciach grupowych dla dzieci z zaburzeniami w rozwoju, w tym
dzieci autystycznych wraz z rodzicami, również raz w tygodniu odbywa zajęcia
indywidualne z wykwalifikowanym terapeutą, dwa razy w tygodniu ma zajęcia u
logopedy, a co dzień spotyka się ze mną.
Patrycja jest sprawna ruchowo. Jest dzieckiem mutystycznym, jednak dość
dobrze rozumiejącym mowę bierną. Jej kontakty społeczne są bardzo
ograniczone. Traktuje ona ludzi przedmiotowo, choć można zauważyć
przywiązanie do rodziców.
Pozwala się dotykać i brać na ręce, ale na jej zasadach. Bardzo lubi, kiedy się ją kołysze oraz wiruje wraz z nią. Jest
dzieckiem unikającym kontaktu wzrokowego, lecz w drodze ćwiczeń można ten
kontakt z Patrycją nawiązać. Patrycja stymuluje się poprzez charakterystyczne
ruchy palcami. Najchętniej uderza ona palcami w różne przedmioty.
Nasze zajęcia składają się z dwóch części. Pierwsza z nich ma charakter
bardziej edukacyjny, druga zaś zabawowy. Podstawowymi elementami naszych
zajęć są:
· Trening: siadanie prosto, patrzenie w oczy,
· Naśladowanie,
· Nauka wskazywania przedmiotów,
· Nauka różnicowania rzeczy,
· Nauka poprawnego jedzenia oraz innych czynności samoobsługowych,
· Śpiewanie z pokazywaniem, pozwalające na kształtowanie schematu
ciała oraz naśladowanie ruchów,
· Nauka zabawy.
W pracy z Patrycją stosuję tylko wzmocnienia pozytywne. Rodzaj wzmocnień to:
wzmocnienia pierwotne np. słodycze, jednak ostatnio Patrycja zaczyna
„wchodzić” w wzmocnienia socjalne (pochwały).
W ciągu dwóch miesięcy naszych codziennych spotkań mogłam zaobserwować przeobrażenia,
jakie nastąpiły w zachowaniu Patrycji oraz dynamiczny rozwój jej
umiejętności. Nastąpiły widoczne zmiany w przebiegu naszych spotkań.
Początkowo Patrycja wykonywała tylko niektóre z moich poleceń, obecnie
wykonuje prawie wszystkie. Nie chciała nawiązać ze mną kontaktu wzrokowego,
nawet na moje plecenie, teraz zdarza się jej samej szukać mojego wzroku.
Nastąpił również rozwój w naśladowaniu. Zaczynałyśmy od naśladowania ruchów
motoryki dużej, obecnie zaczynamy ćwiczyć ruchy motoryki małej. W pracy z
Patrycją wykorzystuję zeszyt, przygotowany przez rodziców dziewczynki, przy pomocy,
którego Patrycja uczy się rozróżniać rzeczy, czynności oraz kształty. Także w
tej dziedzinie można zauważyć znaczne postępy. Patrycja zaczęła brać aktywny
udział w naszym wspólnym śpiewaniu przed lustrem – naśladuje moje
ruchy, potrafi wykonać odpowiedni ruch do słów piosenki.
Dziewczynka nie posiada umiejętności zabawy. Podczas nauki tej umiejętności
zauważyłam, że zabawa klockami, układanie układanek oraz puzzli wzbudza jej
zainteresowanie. Staram się kierować jej zabawą właśnie w tę stronę. Patrycja
radzi sobie coraz lepiej. Zdarza się, na razie dość rzadko, że przejawia
własną inicjatywę w tej zabawie.
Poprzez prace metodą terapii behawioralnej Patrycja uczyniła bardzo duże
postępy. Jest dzieckiem dobrze reagującym na ten rodzaj terapii. Pracując
dalej tę metodą mam nadzieję, iż Patrycja będzie odnosić dalsze sukcesy.
BIBLIOGRAFIA:
1. Carr Janet, Pomoc
dziecku upośledzonemu, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa 1984.
2. Piszczek Maria, Typologia O.S. Nikolskiej – próba zrozumienia dynamiki zaburzeń z
kręgu autyzmu [W]: Rewalidacja 2(4)/98
|
|
